Ontvoering

2. Gevolgen van ontvoeringen voor het slachtoffer

Het slachtoffer komt er eigenlijk nooit gemakkelijk vanaf. Zelfs indien hij of zij de belevenis fysiek ongeschonden doorstaat, is het vaak een zeer emotionele en traumatiserende ervaring. Psychologische problematiek in de nasleep van een ontvoering is dan ook zeer algemeen.

2.1 Psychologische impact

In algemene zin kunnen de psychologische gevolgen van een ontvoering voor het slachtoffer worden vergeleken met die van andere traumatische gebeurtenissen, zoals rampen en terroristische aanslagen. Het uit zich vaak op drie niveaus: emotioneel, sociaal en cognitief.

De emotionele respons kan diverse vormen aannemen. Typische symptomen van het trauma zijn bijvoorbeeld shock, angstgevoelens, een algemeen gevoel van hopeloosheid, depressie en zelfs schaamte.

Sociale reacties zijn eveneens vrij divers. Vaak zijn slachtoffers in zichzelf gekeerd na de gebeurtenis, onder meer om er niet aan herinnerd te worden. Dat kan zich zelfs uiten in een negatieve en vijandige houding. Ook zijn zij vaak snel boos of ongeduldig in sociale interacties.

Cognitief is de impact duidelijk meetbaar. Een algeheel concentratieverlies kan worden veroorzaakt door een staat van verwarring. Ook kunnen er telkens herinneringen aan de gebeurtenis naar boven komen. Tegelijkertijd komt geheugenverlies ook voor.

Samengenomen kunnen deze en andere symptomen ook duiden op echte psychische ziektes. Zo kan er vaak posttraumatische stressstoornis (PTSS) worden geconstateerd bij slachtoffers. Ook klinische depressie komt voor. Dat kan resulteren in blijvende klachten, ook lang na de gebeurtenis.

2.2 Fysieke gevolgen

Ook de fysieke gesteldheid van slachtoffers kan danig te lijden hebben onder een ontvoering. Vaak ontbreken zelfs de meest basale zaken, zoals beweging, slaap en eten. Dat kan er voor zorgen dat zelfs een kortdurende zaak tot problemen kan leiden.

Daarnaast kunnen reeds aanwezige ziektes verergerd worden. De juiste medicijnen ontbreken vaak, en de slechte leefomstandigheden zullen het probleem enkel groter maken.

Op die manier kunnen ontvoeringszaken dus de fysieke toestand van slachtoffers ernstig verzwakken. Dat zorgt in sommige gevallen zelfs voor blijvende schade.

2.3 Het stockholmsyndroom

In 1973 werd er in het centrum van Stockholm een bank beroofd. De politie reageerde zo snel dat de overvaller geen tijd had om te ontsnappen. Daarop nam hij vier mensen in gijzeling, zodat hij kon onderhandelen over zijn ontsnapping. Aldus geschiedde; hij kreeg onder meer geregeld dat een criminele vriend zich bij hem mocht voegen om mee te helpen in de onderhandeling. In de zes dagen daarna werden beiden belegerd door de politie, terwijl ze zichzelf en de gijzelaars in een bankkluis hadden opgesloten. Na zes dagen wist de politie de gijzelaars te bevrijden. De beide gijzelnemers werden in hechtenis genomen.

Tot dusverre was de kwestie nog niet heel bijzonder te noemen. Tijdens het proces werd dat echter al snel anders. Het bleek namelijk zo te zijn dat de gijzelaars een sympathie hadden opgevat voor hun gijzelnemers. Deze emotionele band kwam bijvoorbeeld tot uiting toen hen werd gevraagd te getuigen tegen hun gijzelnemers, die ze toen opmerkelijk genoeg gingen verdedigen. Het bleek bovendien dat die band wederzijds was.

Dit verschijnsel wordt tegenwoordig het stockholmsyndroom genoemd. Het is waarschijnlijk een overlevingsstrategie, omdat het voor ontvooerde mensen kan zorgen dat ze gemakkelijker met de extreme situatie kunnen omgaan. Het is daarmee een heel speciaal soort psychologische aandoening die veroorzaakt kan worden door deze gebeurtenissen. Het kan voorkomen dat reddingsplannen er gevaar door lopen, bijvoorbeeld omdat de slachtoffers geen betrouwbare informatie meer verstrekken. Ook de langetermijngevolgen zijn vaak (zeer) negatief. Zo hebben slachtoffers vaak sterke gevoelens van schaamte en zelfs schuld door deze sympathieën. Naar schatting ontwikkelt tot wel één op de tien ontvoerde mensen een vorm van het stockholmsyndroom.

3. Consequenties voor de dader

De geschiedenis leert dat een ontvoeringszaak binnen Nederland gewoonlijk slecht afloopt voor de persoon of personen die hem hebben beraamd. Het wordt door het justitieel apparaat in Nederland beschouwd als een ernstig misdrijf, en er wordt om die reden vaak zeer actief geprobeerd de daders ter verantwoording te roepen.

Indien dat lukt, dan staan er forse gevangenisstraffen op. Zo kun je voor wederrechtelijke vrijheidsberoving tot acht jaar gevangenisstraf krijgen, en voor gijzeling vijftien. Dat kan oplopen tot dertig jaar indien de gegijzelde de dood vindt.

Helaas lukt het niet altijd. En de pakkans is nog aanzienlijk lager indien de ontvoering plaatsvindt in het buitenland. Dat wordt snel inzichtelijk door te kijken naar het relatieve aantal keren dat het voorkomt. Zo zijn er landen waar criminele bendes een ware industrie van gijzelingen voor losgeld hebben gemaakt. Er worden dan betrekkelijk lage bedragen gevraagd, die snel betaald kunnen worden. Dat is een lucratieve en relatief weinig risicovolle onderneming, waarbij de criminelen althans van de Nederlandse justitie vrijwel niets te vrezen hebben.

4. Gevolgen voor overige partijen

Ontvoering is een zeer ernstig misdrijf. In de meeste gevallen heeft het ingrijpende consequenties voor zowel de dader als het slachtoffer. Maar ook derden kunnen betrokken raken, zoals bijvoorbeeld naaste familieleden en vrienden. Waar moet er dan zoal rekening mee worden gehouden?

Het kan bijvoorbeeld zijn dat mensen in de directe omgeving van ontvoerden al tijdens de ontvoering te maken krijgen met psychische klachten, zeker bij langdurige gebeurtenissen. De wetenschap dat iemand waar je van houdt elders gevangen zit en je er (vaak) niets aan kunt doen, kan bijzonder traumatiserend zijn.

Ook nadien kunnen er grote problemen ontstaan. Doordat ontvoerden vaak zijn veranderd door de gebeurtenissen ontstaan er vaak spanningen in de onderlinge verhoudingen. Tegelijkertijd zijn het typisch juist de kennissen en vrienden die het grootste gedeelte van de eventuele nazorg op zich moeten nemen. Zo heeft ontvoering dus voor alle betrokkenen een forse impact.